Stowarzyszenie „Kuźnica” i jego geneza

„Kuźnica”, początkowo funkcjonująca pod nazwą Klub Twórców i Działaczy Kultury „Kuźnica”, powstała w 1975 roku z inicjatywy Krakowskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Jej pierwszym przewodniczącym został Tadeusz Hołuj, pisarz, działacz polityczny, były więzień Auschwitz. Od początku grupowała lewicową, przede wszystkim partyjną inteligencję, stwarzając jej możliwość swobodnej dyskusji o najważniejszych sprawach kultury, sztuki, literatury, ale także o sytuacji społeczno-gospodarczej i politycznej w Polsce. „Kuźnica” stała się miejscem integracji krakowskich ludzi kultury, była również ośrodkiem szkoleń partyjnych, ale także miejscem, gdzie partyjni intelektualiści mogli w nieskrępowany sposób artykułować swoje przemyślenia i dzielić się swoimi wątpliwościami na temat sytuacji w kraju. W pierwszym okresie swojej działalności, „Kuźnica” przygotowała m.in. dokument zatytułowany „Tezy Kuźnicy o polityce kulturalnej partii i państwa”, który stał się podstawą do dyskusji w trakcie obrad IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR, a także przyczyniła się do powołania w 1982 roku Narodowej Rady Kultury. W pierwszym okresie działalności „Kuźnicy” (do 1983 roku) wiceprzewodniczącymi Klubu byli w różnych okresach: Jan Güntner, Jan Jerschina,Adam Ogorzałek, Andrzej Pietsch, Zbigniew Siatkowski, Edward Waligóra. Członkami założycielami „Kuźnicy” byli m.in. Jan Broniek, Halina Czerny-Stefańska, Krzysztof Jasiński, Marian Konieczny, Andrzej Kurz, Józef Lipiec, Wacław Passowicz, Jan Pieszczachowicz, Mieczysław Porębski, Marian Stępień, Maciej Szumowski, Jerzy Trela, Henryk Vogler. Ponadto wśród aktywnych członków „Kuźnicy” w pierwszym okresie jej działalności znajdowali się m.in. Jerzy Aleksandrowicz, Edward Chudziński, Bronisław Cieślak, Bolesław Faron, Tomasz Goban-Klas, Julian Kawalec, Andrzej Kozanecki, Hieronim Kubiak, Włodzimierz Rydzewski, Władysław Serczyk, Piotr Sztompka, Marian Szulc, Dorota Terakowska.

Od 1976 roku, po dzień dzisiejszy, „Kuźnica” przyznaje nagrodę Kowadła, w uznaniu działalności, osiągnięć i dzieł laureatów wyróżnienia. Laureatami Kowadła w pierwszym okresie działalności „Kuźnicy”, tj. do 1983 roku, byli m.in. Ryszard Kapuściński, Tadeusz Łomnicki, Edmund Osmańczyk, Jan Szczepański, Andrzej Wajda, a także – jako ostatnie Kowadło przyznane w tym okresie działalności „Kuźnicy – Maciej Szumowski i zespół „Gazety Krakowskiej”.

Od 1982 roku ukazuje się związane z „Kuźnicą” czasopismo „Zdanie”, początkowo jako miesięcznik, następnie kwartalnik, wreszcie dzisiaj pismo wydawane co pół roku (jako podwójne numery kwartalnika).

W styczniu 1983 roku „Kuźnica” została zmuszona przez najwyższe władze państwowe PRL do samorozwiązania. Wynikało to z przyjętej wówczas, w okresie stanu wojennego, przez Biuro Polityczne PZPR polityki równoważenia wpływów sił konserwatywnych i liberalnych w Partii, czyli tzw. „cięcia po skrzydłach”. „Kuźnica” stała się ofiarą tej polityki jako symbol sił reformatorskich w PZPR. Działalność krakowskiej lewicowej inteligencji mogła jednak być kontynuowana pod firmą „Ośrodek Kultury Krakowska Kuźnica”, korzystając z przychylności władz miejskich Krakowa. Ze stowarzyszenia ściśle podporządkowanego Komitetowi Krakowskiemu PZPR „Kuźnica” przekształciła się w miejski ośrodek kultury podporządkowany władzom miasta. W tej formule „Kuźnica” przetrwała do końca Polski Ludowej. Formalnie  Ośrodek Kultury Krakowska Kuźnica rozwiązano w 1990 roku.

W styczniu 1989 roku, w zmieniających się realiach politycznych, powołano Stowarzyszenie „Kuźnica” – niezależne stowarzyszenie, niezwiązane formalnie z żadną partią polityczną, ale nawiązujące bezpośrednio, ideowo i personalnie, do dawnego Klubu Twórców i Działaczy Kultury „Kuźnica” oraz Ośrodka Kultury Krakowska Kuźnica. Przewodniczącym „Kuźnicy” został prof. Hieronim Kubiak, a wiceprzewodniczącymi Andrzej Kurz i Andrzej Urbańczyk. Powołano wówczas również Fundację Kuźnica. Członkami założycielami Stowarzyszenia „Kuźnica” byli m.in. Kazimierz Barcikowski, Jan Broniek, Edward Chudziński, Jan Güntner, Julian Kawalec, Ludwik Jerzy Kern, Józef Klasa, Aleksander Krawczuk, Hieronim Kubiak, Andrzej Kurz, Bronisław Łagowski, Henryk Markiewicz, Tadeusz Popiela, Zbigniew Regucki, Marian Stępień, Piotr Sztompka, Jerzy Trela, Andrzej Urbańczyk. Od 1992 roku „Kuźnica” ma swoją siedzibę w lokalu przy ul. Miodowej 41 na Kazimierzu. Kolejnymi prezesami „Kuźnicy” byli: Andrzej Urbańczyk, Jerzy Hausner, Hieronim Kubiak, Andrzej Kurz, a od stycznia 2018 roku Paweł Sękowski.

Po 1989 roku „Kuźnica” kontynuowała praktykę honorowania cenionych przez członków stowarzyszenia osób i instytucji, twórców i autorytetów życia publicznego, nagrodą Kowadła. Kowadło „Kuźnicy” otrzymali m.in. Zygmunt Bauman, Włodzimierz Cimoszewicz, Kazimierz Dejmek, Józef Hen, Krzysztof Jasiński, Tadeusz Kowalik, Aleksander Krawczuk, Jolanta Kwaśniewska, Jacek Kuroń, Olga Lipińska, Bronisław Łagowski, Ewa Łętowska, Aleksander Małachowski, Henryk Markiewicz, Władysław Markiewicz, Andrzej Mencwel, Karol Modzelewski, Lucjan Motyka, ks. Stanisław Musiał, Wiesław Myśliwski, Mieczysław Rakowski, Janusz Reykowski, Andrzej Romanowski, Adam Schaff, Magdalena Środa, Janusz Tazbir, Józef Tejchma, Jerzy Trela, Marian Turski, Marek Waldenberg, Andrzej Walicki, Andrzej Werblan, Jerzy Wiatr, Jan Widacki, Festiwal Kultury Żydowskiej, Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa, tygodnik „Przegląd”, miesięcznik „Dziś”, dwumiesięcznik „Res Humana”.

„Kuźnica”, we wszystkich swoich odsłonach, od ponad czterdziestu lat jest miejscem dyskusji intelektualnych, które przyciąga ludzi o różnych poglądach. Jest to jedyna organizacja skupiająca intelektualistów, która powołana w ramach PZPR, przetrwała samą partię i potrafiła dostosować się do nowych warunków społeczno-politycznych i wymogów organizacyjnych. W Polsce Ludowej działacze „Kuźnicy” zawsze starali się wpływać w kierunku liberalizacji i demokratyzacji systemu. Po transformacji ustrojowej „Kuźnica” stała się miejscem ponadpartyjnej debaty i refleksji intelektualnej polskiej lewicy.

Jako ponadpartyjna organizacja intelektualna polskiej lewicy, „Kuźnica” zdołała zgromadzić w swoich szeregach (oraz w swoich władzach – w Radzie „Kuźnicy”) zarówno bezpartyjnych ludzi lewicy, jak członków Sojuszu Lewicy Demokratycznej, Partii „Razem” i Inicjatywy Polska.

W dalszym ciągu ściśle z „Kuźnicą” związane jest czasopismo „Zdanie”, redagowane od wielu lat przez Edwarda Chudzińskiego. Regularnie ukazują się tam artykuły pobudzające do refleksji, na najwyższym poziomie, a na łamach „Zdania” publikowane są teksty autorytetów polskiej lewicy oraz polskiego świata nauki w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Pewna ilość niezwykle wartościowych książek ukazała się w ramach serii wydawniczej „Biblioteka Kuźnicy”. Autorami książek wydanych w tej serii są: Eugeniusz Duraczyński, Jerzy Hausner, Jerzy Huczkowski, Paweł Kozłowski, Hieronim Kubiak, Bronisław Łagowski, Karol Modzelewski, Andrzej Walicki.